Kto tworzy prawo kosmiczne i rządzi poza Ziemią? Dr Skardzińska wyjaśnia

Prawo kosmiczne powstało w innych realiach

Dr Barbara Skardzińska zwraca uwagę, że obowiązujące fundamenty prawa kosmicznego powstawały w latach 60. i 70., kiedy działalność poza Ziemią prowadziły właściwie tylko dwa państwa – Stany Zjednoczone i Związek Radziecki. Dlatego dzisiejsza rzeczywistość, w której coraz większą rolę odgrywają prywatni przedsiębiorcy, nie mieści się już w pełni w dawnych ramach.

Kosmos nie podlega zawłaszczeniu, nie można go okupować. Kosmos w znaczeniu i przestrzeń kosmiczna, i Księżyc, i ciała niebieskie nie mogą należeć do nikogo, krótko mówiąc należą do nas wszystkich

– mówi dr Barbara Skardzińska.

O której start Artemis II? Godzina w Polsce i USA, cel misji NASA

Artemis II ma być pierwszą od ponad pół wieku załogową misją, która obleci Księżyc. Kiedy start Artemis II? NASA wyznacz…

Jak podkreśla, ta zasada pozostaje jednym z najtrwalszych filarów prawa międzynarodowego. Nie oznacza to jednak, że system nie przeżywa napięć. Właśnie dlatego – jej zdaniem – od lat narasta kryzys między dawnymi przepisami a nowymi ambicjami państw i firm.

Artemis Accords i nowy porządek poza ONZ

Ekspertka przypomina, że wraz z wejściem prywatnych firm do sektora kosmicznego coraz wyraźniej było widać, że stare regulacje nie odpowiadają już nowym uczestnikom rynku. Z tego powodu przez pewien czas państwa próbowały działać na własną rękę, tworząc rozwiązania krajowe albo bilateralne.

Stany Zjednoczone właśnie przygotowały taki program Artemis Accords, do którego zaprosiły inne państwa i próbują budować ten porządek prawny na nowo, tak trochę z dala od ONZ-u

– mówi.

Prof. Wrochna: Artemis II to trening przed Marsem

Misja Artemis nie ma być tylko powtórką z programu Apollo. Prof. Grzegorz Wrochna podkreśla, że celem jest budowa stałej…

W ocenie dr Skardzińskiej nie oznacza to jeszcze całkowitego przewrotu w prawie kosmicznym, ale pokazuje, że ciężar tworzenia reguł zaczął przesuwać się w stronę bardziej praktycznych, politycznych i operacyjnych układów. To odpowiedź na przyspieszenie technologiczne i rosnącą presję gospodarczą.

Kto naprawdę rządzi w kosmosie

Pytana o to, kto dziś realnie nadaje ton temu, co dzieje się w kosmosie – państwa czy prywatne firmy – dr Skardzińska stawia sprawę dość jasno. Jej zdaniem nadal decydują państwa, bo to one pozostają podstawowymi uczestnikami prawa międzynarodowego i to one ponoszą odpowiedzialność za działania swoich obywateli oraz przedsiębiorstw.

„To mimo wszystko ja stawiam tezę, że nadają jednak ciągle państwa, bo to jest arena działalności międzynarodowej” – mówi.

Jednocześnie podkreśla, że prywatni gracze coraz mocniej wpływają na kształt tej rzeczywistości. Zarabiają na działalności kosmicznej, zdobywają coraz większe znaczenie i skutecznie lobbują za rozwiązaniami, które ułatwiają im rozwój. Państwa nie tyle ich blokują, ile raczej starają się tę ekspansję uporządkować.

Radio Wnet na Marsie. Plan prof. Pieńkowskiego

Jak Radio Wnet dotarło na Marsa? Prof. Ludwik Pieńkowski opowiedział o silniku jądrowym, energetycznym zapleczu misji i …

Musk nie działa ponad prawem

W rozmowie pojawił się też wątek Elona Muska i pytanie o to, czy prywatny potentat może właściwie robić w kosmosie, co chce. Dr Skardzińska podkreśla, że nawet tak wielki przedsiębiorca nie działa w próżni prawnej ani poza odpowiedzialnością państwa.

„Musi zawsze w porozumieniu ze swoim państwem, czyli ze Stanami Zjednoczonymi, bo Stany Zjednoczone ponoszą odpowiedzialność za jego działania” – zaznacza.

To oznacza, że jeżeli prywatna rakieta lub satelita wyrządziłyby szkody innemu państwu, roszczenia nie byłyby kierowane bezpośrednio do firmy, lecz do państwa, pod którego jurysdykcją działa przedsiębiorca. W tym sensie to nadal państwa pozostają ostatnim gwarantem i ostatnim adresatem odpowiedzialności.

Szkody w kosmosie. Państwo odpowiada za swoich obywateli

Dr Skardzińska przypomniała, że prawo kosmiczne zna już praktyczne przykłady odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez obiekty kosmiczne. Wskazała sprawę radzieckiego satelity, którego elementy spadły na terytorium Kanady, powodując poważne koszty oczyszczania terenu.

Kosmos, AI i cyberwojna. Eksperci: wraca wyścig mocarstw, a Unia zajmuje się regulacjami

Uczestnicy „Klubu Przyjaciół Metali Ziem Rzadkich” mówili o nowym wyścigu kosmicznym, sztucznej inteligencji na wojnie, …

Zawsze państwo jest odpowiedzialne za działalność swoich obywateli, czyli nawet jeśli prywatny przedsiębiorca coś wysyła w kosmos, to zawsze państwo będzie odpowiadać

– mówi.

Choć w tamtej sprawie nie zapadł precedensowy wyrok, bo zakończyła się ugodą, sam mechanizm odpowiedzialności pozostaje ważny. To pokazuje, że prawo kosmiczne nie jest wyłącznie teorią, ale może mieć bardzo konkretne skutki finansowe i dyplomatyczne.

Polska wreszcie ma ustawę o działalności kosmicznej

Jednym z najważniejszych polskich wątków rozmowy była nowa ustawa o działalności kosmicznej, podpisana przez prezydenta. Zdaniem dr Skardzińskiej to krok, na który branża czekała od dawna.

„To jest ustawa, na którą sektor kosmiczny w Polsce bardzo długo czekał” – podkreśla.

Ekspertka zaznacza, że choć każda nowa regulacja budzi wątpliwości, to sama ustawa jest potrzebna, bo wreszcie porządkuje podstawowe kwestie: rejestrację obiektów wynoszonych w kosmos, zasady kontroli, licencjonowania i obowiązki prywatnych podmiotów. To ma znaczenie nie tylko formalne, ale też rozwojowe – daje przedsiębiorcom bardziej przewidywalne otoczenie prawne.

Ubezpieczenie, rejestr i kontrola polskich firm

Dr Skardzińska tłumaczy, że Polska i tak była zobowiązana przez umowy międzynarodowe do prowadzenia rejestru własnych obiektów kosmicznych oraz do kontrolowania działalności krajowych podmiotów. Problem polegał na tym, że przez długi czas brakowało konkretnych instrumentów, które pozwalałyby to robić skutecznie.

„Ustawa nakazuje posiadanie pewnego ubezpieczenia dla podmiotów prywatnych, więc generalnie określa ramy tego funkcjonowania, ramy po prostu sektora kosmicznego w Polsce” – mówi.

To ważne także dlatego, że w razie szkody ostatecznie odpowiada państwo. Ubezpieczenie nie jest więc dodatkiem, ale jednym z podstawowych warunków wejścia w ten sektor.

Księżyc jako pit stop przed Marsem

W końcowej części rozmowy dr Skardzińska wróciła do problemu wydobycia surowców i budowy baz poza Ziemią. Podkreśliła, że z prawnego punktu widzenia działalność naukowa jest dużo łatwiejsza do uzasadnienia niż eksploatacja czysto gospodarcza, ale jednocześnie rośnie presja, by te granice przesuwać.

Żebyśmy mogli polecieć dalej na Marsa, eksplorować kolejne planety, musimy mieć taki pit stop, między innymi na Księżycu

– mówi.

W jej ocenie to właśnie praktyczne potrzeby eksploracji mogą przyspieszyć zmianę interpretacji prawa albo doprowadzić do tworzenia nowych porozumień. Bez dostępu do lokalnych zasobów – wody, helu-3 czy innych surowców – dalsza ekspansja człowieka w kosmosie będzie znacznie trudniejsza.

Kryzys prawa międzynarodowego w kosmosie

Ekspertka nie ukrywa, że wokół prawa kosmicznego narasta napięcie podobne do tego, które widać szerzej w prawie międzynarodowym. Ambicje państw, interesy firm i tempo rozwoju technologii sprawiają, że stare reguły są coraz częściej testowane przez praktykę.

„Mamy niestety kryzys prawa międzynarodowego” – stwierdza dr Skardzińska.

To dlatego pytania o wydobycie surowców, budowę baz i zasady eksploatacji Księżyca nie są już dziś czysto teoretyczne. Coraz bardziej stają się sporami o przyszły kształt porządku poza Ziemią.