Hołd pruski: zwycięstwo, które Polska przegrała. Rozmowa z profesorem Stefanem Ciarą. Lektury Białego Kruka

I właśnie w tym duchu utrzymana jest rozmowa z prof. Stefanem Ciarą, historykiem związanym przez lata z Uniwersytetem Warszawskim, specjalizującym się w dziejach Rzeczypospolitej od XVI do XX wieku.

Tutaj do wysłuchania rozmowa z profesorem Stefanem Ciarą:

Punktem wyjścia do tej refleksji jest jego książka „Hołdy Pruskie. Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej”, wydana przez wydawnictwo Biały Kruk, oficynę znaną z publikacji podejmujących najważniejsze tematy polskiej historii i tożsamości. To nie tylko analiza jednego wydarzenia z 1525 roku, lecz szeroka próba odpowiedzi na pytanie: czy historia rzeczywiście jest nauczycielką życia i czy potrafimy wyciągać z niej wnioski?

Hołd pruski – triumf czy początek problemów?

Centralnym punktem rozważań jest Hołd pruski – moment, który przez pokolenia przedstawiano jako symbol zwycięstwa polskiej polityki. Kiedy Albrecht Hohenzollern składał przysięgę wierności królowi Zygmunt I Stary na krakowskim rynku, wydawało się, że Polska osiąga strategiczny sukces.

Profesor Ciara proponuje jednak spojrzenie bardziej złożone. Z jednej strony wskazuje, że decyzje podejmowane wówczas miały swoje racjonalne uzasadnienie – Rzeczpospolita znajdowała się pod presją wielu zagrożeń: rosnącej potęgi Moskwy, napięć na południowym wschodzie związanych z Chanatem Krymskim, a także wewnętrznych sporów politycznych.

Z drugiej strony – już współcześni tamtym wydarzeniom dostrzegali, że pozostawienie Prus w formie zależnego, ale autonomicznego bytu może okazać się błędem. I rzeczywiście – z perspektywy kolejnych stuleci decyzja ta nabiera zupełnie innego znaczenia. To, co miało być kompromisem, stało się jednym z elementów długiego procesu osłabiania państwa.

Krótkowzroczność elit – ponadczasowy problem

Jednym z najważniejszych wątków rozmowy jest kwestia politycznej krótkowzroczności. Profesor Ciara nie formułuje łatwych oskarżeń, lecz pokazuje mechanizmy, które powtarzają się w historii. Elity polityczne – zarówno w XVI wieku, jak i dziś – działają w warunkach presji, niepełnej wiedzy i sprzecznych interesów.

Rzeczpospolita epoki Jagiellonów była państwem o niezwykle nowoczesnym, jak na ówczesne czasy, ustroju. System oparty na zasadzie „nihil novi”, szerokim udziale szlachty w życiu politycznym i równowadze między monarchą a elitami dawał obywatelom realny wpływ na władzę. Jednocześnie jednak ten sam system generował napięcia, które z czasem prowadziły do paraliżu decyzyjnego.

Profesor Stefan Ciara wskazuje, że król znajdował się często „między młotem a kowadłem” – musiał godzić interesy magnaterii, ruchu szlacheckiego oraz własnej wizji polityki. W takich warunkach decyzje strategiczne, jak ta dotycząca Prus, stawały się kompromisem, który w długiej perspektywie mógł okazać się kosztowny.

Historia a współczesność. Bardzo niepokojące analogie

Rozmowa nie zatrzymuje się na przeszłości. Wręcz przeciwnie! Stanowi próbę przeniesienia historycznych refleksji na grunt współczesności. Profesor Ciara podkreśla, że choć warunki polityczne są dziś zupełnie inne, pewne mechanizmy pozostają zaskakująco podobne.

Fragmentacja sceny politycznej, brak długofalowej strategii, trudność w budowaniu trwałej wspólnoty interesów – to problemy, które powracają. W tym sensie historia nie tyle się powtarza, co raczej „rymuje”, oferując analogie i ostrzeżenia.

Szczególnie interesujące są odniesienia do doświadczeń XX wieku – w tym do ruchu solidarnościowego lat 80. To właśnie wtedy – jak zauważa profesor Ciara – „Polacy potrafili zbudować niezwykłą jedność, opartą na wspólnych wartościach, kulturze niezależnej i wsparciu instytucji takich jak Kościół.„

Po 1989 roku ta jedność zaczęła się jednak rozmywać. Zniknął wspólny przeciwnik, a pluralizm, choć niezbędny przybrał niekiedy formy prowadzące do głębokich podziałów. To zjawisko, które można dostrzec także w innych krajach, gdzie brak spoiwa społecznego prowadzi do dezintegracji.

Lekcje z przeszłości

Książka prof. Ciary nie jest próbą jednoznacznego rozstrzygnięcia sporów historycznych. To raczej zaproszenie do myślenia do spojrzenia na wydarzenia sprzed pięciu stuleci jako na proces, którego skutki odczuwamy do dziś.

Najważniejszą lekcją wydaje się konieczność myślenia w długiej perspektywie. Decyzje polityczne, nawet te podejmowane w trudnych warunkach, mają konsekwencje wykraczające daleko poza horyzont jednej epoki. Historia pokazuje, że brak jedności, nadmierna koncentracja na interesach partykularnych i niedostatek strategicznej wyobraźni mogą prowadzić do poważnych kryzysów.

Jednocześnie rozmowa kończy się nutą umiarkowanego optymizmu. Polska – mimo trudnej historii – wielokrotnie potrafiła się odradzać i odnajdywać swoją drogę. Współczesne wyzwania, takie jak kryzysy migracyjne czy napięcia geopolityczne, wymagają nie tylko pragmatyzmu, ale także pamięci historycznej.

Bowiem, jak wynika z tej rozmowy, historia nie jest zamkniętą księgą. Jest raczej żywym dialogiem między przeszłością a teraźniejszością, w który warto wsłuchiwać się uważnie.

Prof. Stefan Ciara jest polskim historykiem, wieloletnim wykładowcą Uniwersytetu Warszawskiego, obecnie profesorem emerytowanym. Ukończył studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w 1972 r. uzyskał tytuł magistra, a następnie obronił doktorat i habilitację. W latach 1972–1973 pracował w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, następnie (1973–1979) w Archiwum Głównym Akt Dawnych. Od 1979 r. związany z Instytutem Historycznym UW. Ukończył również Studium Podyplomowe Archiwistyki na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu (1975–1976). W latach 1994–1999 pełnił obowiązki kierownika Zakładu Nauk Pomocniczych Historii IH UW.

Specjalizuje się w historii społecznej Polski epoki nowożytnej, archiwistyce, naukach pomocniczych historii, historii Polski XIX wieku na tle dziejów powszechnych oraz historii polskiej historiografii, ze szczególnym uwzględnieniem ośrodka lwowskiego. Jest także autorem biogramów opublikowanych w „Wielkiej Księdze Patriotów Polskich” wydanej przez Białego Kruka.

Tomasz Wybranowski