Ignacy Jan Paderewski. Dźwięk, który obudził Polskę – felieton T. Wybranowskiego na Dzień Odzyskania Niepodległości 2025

Dźwięki, które budzą pamięć

Pisząc te słowa, słucham muzyki Konstancji Kochaniec. Słucham „Niepodległej”, „Śladami Pancernej” i „Litanii”. Te dźwięki mają w sobie pomruk głosów polskiej historii. Są jak modlitwa, której nie słychać, dopóki nie zamkniemy oczu. W każdej nucie pobrzmiewa echo roku 1918: nadzieja, wysiłek i duma ludzi, którzy zbudowali Polskę z popiołów. A o których grzesznie i nonszalancko zapominamy! 

I wśród nich jeden człowiek wyróżnia się szczególnie – Ignacy Jan Paderewski. Człowiek, który z muzyki uczynił oręż, a z fortepianu wielką ambasadę wolności.

Artysta, którego znał świat i pokochał…

Ignacy Jan Paderewski urodził się w 1860 roku w Kuryłówce na Podolu, w czasie, gdy Polski nie było na mapie.
Od młodości wyróżniał się niezwykłym talentem muzycznym. Skończył warszawskie konserwatorium, studiował w Wiedniu, koncertował w Paryżu, Londynie, Nowym Jorku i Chicago.
Był jednym z najbardziej rozpoznawalnych Polaków swojej epoki, a jego występy przyciągały tłumy. Jego nazwisko znali nawet ci, którzy nigdy nie słyszeli o Polsce. Paderewski potrafił wykorzystać ten dar. Rozumiał, że sława nie jest celem, lecz narzędziem. Jak pisał Cyprian Kamil Norwid:

„Talent to rzecz nabyta, ale geniusz – to obowiązek wobec Boga i ludzi.”

Nasz IV. wieszcz napisał także i takie bolesne oto słowa:

„Polacy są wspaniałym narodem i bezwartościowym społeczeństwem.”

Ignacy Jan Paderewski wypełnił ten obowiązek w sposób absolutny.

Ignacy Jan Paderewski, wirtuoz fortepianu i dyplomata – człowiek między dźwiękiem a światem

Na początku XX wieku był już nie tylko muzykiem, ale też postacią wpływową w kręgach międzynarodowych. Wielkie amerykańskie rody – Morganowie i Pulitzerowie – przyjaźnili się z nim i wspierali jego działania na rzecz Polski.

W przeciwieństwie do Rockefellerów, sympatyzujących z Niemcami, Morganowie byli przeciwnikami państw centralnych. Dzięki tym kontaktom Paderewski mógł przekonywać świat, że naród polski zasługuje na własne państwo.

Gdy wybuchła I wojna światowa, nie czekał biernie. Założył Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce z siedzibą w neutralnej Szwajcarii.
Z jego inicjatywy powstała sieć biur pomocowych w Europie i Ameryce. Ale jeszcze ważniejsze było to, że Paderewski stał się twarzą Polski na świecie – symbolem, który potrafił przemawiać do sumienia narodów.

Ameryka i Thomas Woodrow Wilson – dźwięk, który zmienił historię

W czasie wojny Paderewski wyruszył w wielką wędrówkę po Stanach Zjednoczonych. Podczas tournée odwiedzał największe skupiska Polonii – Chicago, Detroit, Buffalo, Nowy Jork. Jego koncerty były nie tylko wydarzeniem artystycznym, ale manifestacją narodową.

W czasie, kiedy Józef Piłsudski jeszcze siedział w więzieniu w Magdeburgu, Ignacy Jan Paderewski walczył słowem i muzyką.
Najcenniejsze jednak nie były oklaski, lecz to, co zbudował w ciszy gabinetów.

To właśnie Ignacy Jan Paderewski zyskał przychylność Edwarda House’a, najbliższego doradcy prezydenta Stanów Zjednoczonych, Thomasa Woodrowa Wilsona.

Dzięki tej przyjaźni otworzyły się drzwi do Białego Domu. W 1916 roku Paderewski dwukrotnie rozmawiał z Wilsonem – nie jako artysta, lecz jako reprezentant całej Polonii amerykańskiej, którą wcześniej zjednoczył, przejmując kierownictwo Wydziału Narodowego.
Była to organizacja polityczna, powstała z serca i rozumu. Została wyłoniona z Polskiego Centralnego Komitetu Ratunkowego, niosącego pomoc ofiarom wojny. Dzięki niej, a przede wszystkim dzięki sile jego słowa, Paderewski uczynił z rozproszonej Polonii wspólnotę idei.

To wtedy rodziła się prawdziwa dyplomacja ducha i patriotyzmu z potrzeby serca, której nie da się zapisać w traktatach, ale bez której nie byłoby niepodległej Polski.

To Paderewski przekonał prezydenta Woodrowa Wilsona do poparcia polskiej sprawy. Spotykali się wielokrotnie. Woodrow Wilson widział w Nim człowieka nie tylko wielkiego talentu, ale i moralnego autorytetu.

Dzięki jego wpływowi prezydent Wilson w słynnym orędziu z 8 stycznia 1918 roku, w 14 punktach – zapisał słowa, które stały się proroctwem:

„Należy stworzyć niezależne państwo polskie z dostępem do morza.”

Bez Paderewskiego te słowa nigdy nie zabrzmiałyby w ustach amerykańskiego prezydenta. Jak pisał cesarz poetów Zbigniew Herbert:

„Bądź wierny Idź.”
Paderewski był wierny Polsce – i poszedł najdalej, jak mógł.

Sojusz z Dmowskim – rozum i serce niepodległości

Paderewski wiedział, że wolność nie rodzi się z jednej iskry. Potrzebna była współpraca. Jego naturalnym sojusznikiem stał się Roman Dmowski – przywódca obozu narodowego, człowiek o chłodnym umyśle i jasnej wizji politycznej.

Paderewski, zamożny artysta, od lat finansował działania Dmowskiego, od czasu odsłonięcia pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie w 1910 roku.
Razem tworzyli tandem, który połączył emocję z pragmatyzmem. Roman Dmowski działał na salonach dyplomatycznych w Londynie i Paryżu, Ignacy Jan Paderewski – w Ameryce, wśród elit i Polonii.

W 1919 roku obaj reprezentowali Polskę na konferencji pokojowej w Wersalu.
To była ich wspólna wiktoria – artysty i polityka, którzy rozumieli, że wolność nie rodzi się z karabinu, ale z mądrego słowa i cierpliwego budowania sojuszy.

Jak pisał Kazimierz Wierzyński, poeta pokolenia, które znało Paderewskiego osobiście:

/…/ Bo nie ma ziemi wybieranej,
Jest tylko ziemia przeznaczona,
Ze wszystkich bogactw – cztery ściany,
Z całego świata – tamta strona.
Kazimierz Wierzyński, wiersz „Ktokolwiek jesteś bez ojczyzny”

I tak właśnie szedł Paderewski – krok po kroku, dźwięk po dźwięku.

M.Ob.1850; Alma-Tadema, Lawrence (1836-1912) (malarz); Portret Ignacego Jana Paderewskiego (1860-1941); 1890; olej; płótno; 45,5 x 59 [89 x 102]