„Siła i wolność” – nowa książka prof. Wojciecha Roszkowskiego jako opowieść o imperium idei. Ameryka bez mitów.

Profesor Wojciech Roszkowski podkreśla, że Stany Zjednoczone są przypadkiem wyjątkowym: najpierw powstała idea państwa, a dopiero później samo państwo zaczęło realnie istnieć. Deklaracja Niepodległości i Konstytucja były nie tylko aktami prawnymi, lecz także projektem cywilizacyjnym. W tym sensie Ameryka została – jak mówi autor – „napisana”, zanim została „zbudowana”.

Tutaj do wysłuchania rozmowa z profesorem Wojciechem Roszkowskim:

Ta logika odwróconego powstawania państwa odróżnia USA od większości europejskich struktur politycznych, które rodziły się przez wieki, w wyniku dynastii, wojen i ewolucji granic. Ameryka powstała szybciej, intensywniej i bardziej świadomie – jako eksperyment oparty na wolności, ale także na potrzebie porządku, który tę wolność może utrzymać.

Wydawcą książki „Siła i wolność” jest Biały Kruk, jedno z najbardziej rozpoznawalnych polskich wydawnictw specjalizujących się w literaturze historycznej, społecznej i publicystycznej. Od lat publikuje książki wybitnych historyków, naukowców i publicystów, podejmując tematy związane z historią Polski, cywilizacją Zachodu oraz współczesnymi wyzwaniami świata. Staranna oprawa edytorska, bogaty materiał ilustracyjny i wysoki poziom merytoryczny sprawiają, że publikacje Białego Kruka cieszą się uznaniem szerokiego grona czytelników.

Wydawnictwo konsekwentnie buduje katalog książek, które nie tylko popularyzują historię, ale także inspirują do pogłębionej refleksji nad przeszłością i teraźniejszością.

Kolonie, które stały się światem w miniaturze

Jednym z kluczowych wątków książki jest obraz kolonialnej Ameryki jako przestrzeni niezwykłej różnorodności. Roszkowski pokazuje, że nie było jednej Ameryki, lecz wiele Ameryk równocześnie. W Massachusetts dominowali purytanie budujący surowy model wspólnoty religijnej, w Pensylwanii rozwijała się wizja kwakrów oparta na tolerancji i prostocie, a w Marylandzie pojawił się jeden z pierwszych eksperymentów z instytucjonalną wolnością religijną.

Do tego dochodziła rywalizacja imperiów: Hiszpanów, Francuzów i Anglików. Każde z nich przynosiło własny model kolonizacji, własną strukturę społeczną i inny stosunek do ziemi oraz ludności. Ostatecznie to Anglicy zdominowali wschodnie wybrzeże, przede wszystkim dzięki liczebności, praktycznemu podejściu do osadnictwa i zdolności organizacyjnej.

W tym świecie pojawiają się także polskie ślady, często pomijane w popularnych narracjach historycznych. Autor przypomina o pierwszych Polakach w Jamestown, o rzemieślnikach i specjalistach sprowadzanych do kolonii już na początku XVII wieku, a później o kolejnych falach emigracji. W tej historii szczególne miejsce zajmują Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski i to nie jako symbole egzotyczne, lecz jako realni współtwórcy amerykańskiej niepodległości i jej militarnej struktury.

Wolność, która wymaga siły, czyli wielki amerykański paradoks

Centralnym motywem książki „Siła i wolność” jest napięcie między dwiema ideami, które w Europie często uznawano za sprzeczne. Wolność miała osłabiać państwo, a siła ograniczać jednostkę. Tymczasem amerykański projekt polityczny – jak zauważa Roszkowski – próbował połączyć je w jeden system.

To połączenie nie było jednak wolne od dramatów. W jego centrum znajduje się fundamentalna sprzeczność: republika oparta na idei równości jednocześnie tolerowała niewolnictwo. Thomas Jefferson, autor słów o równości wszystkich ludzi, sam pozostawał właścicielem niewolników. Ten rozdźwięk nie był wyjątkiem, lecz częścią struktury społecznej, która doprowadziła do wojny secesyjnej.

Profesor Wojciech Roszkowski pokazuje, że wojna Północy z Południem była czymś więcej niż konfliktem politycznym. Była próbą rozwiązania sprzeczności wpisanej w sam fundament państwa. Abraham Lincoln jawi się w tej narracji jako postać tragiczna i jednocześnie fundamentalna – polityk, który chciał ocalić jedność kraju, nawet jeśli oznaczało to jego przekształcenie.

Autor zwraca uwagę, że amerykańska historia nie jest liniowym marszem ku sukcesowi, lecz ciągiem napięć, które co pewien czas prowadzą do kryzysów redefiniujących państwo.

Imperium nowoczesności i jego współczesne spory

Ostatnia część książki przenosi czytelnika w świat XX i XXI wieku, gdzie Stany Zjednoczone stają się globalnym centrum polityki, gospodarki i kultury. Roszkowski opisuje dynamiczny rozwój kraju, który w ciągu jednego stulecia przechodzi drogę od młodej republiki do największej potęgi świata.

Jednocześnie autor nie unika tematów trudnych. Wskazuje na kryzysy społeczne, napięcia kulturowe i spory ideologiczne, które szczególnie mocno ujawniły się w drugiej połowie XX wieku. Lata 60. jawią się jako moment przełomowy – czas buntu, redefinicji wartości i osłabienia tradycyjnych struktur społecznych.

Współczesna Ameryka, jak sugeruje profesor Roszkowski, wciąż zmaga się z pytaniem o równowagę między wolnością a porządkiem. Debaty polityczne, spory o tożsamość i rosnące napięcia ideowe są kontynuacją dawnych dylematów, a nie czymś zupełnie nowym.

W tym kontekście książka „Siła i wolność” staje się nie tylko historią, ale także diagnozą współczesności. Pokazuje, że zrozumienie Ameryki wymaga wyjścia poza uproszczenia i spojrzenia na nią jako na projekt nieustannie negocjowany – między ideą a rzeczywistością, między wolnością jednostki a siłą instytucji.

ZAMIAST EPILOGU: AMERYKA JAKO OPOWIEŚĆ O CZŁOWIEKU

„Siła i wolność. 250 lat Stanów Zjednoczonych Ameryki” nie jest klasyczną kroniką wydarzeń. To szeroka opowieść o cywilizacji, która powstała z mieszanki idei, religii, migracji i konfliktów. Roszkowski pokazuje Amerykę jako przestrzeń, w której historia nie została zakończona – nadal się toczy, a jej kolejne rozdziały dopisują współczesne spory polityczne i kulturowe.

W tym sensie książka staje się nie tylko historią jednego państwa, lecz także refleksją nad naturą wolności i ceną, jaką trzeba zapłacić za jej utrzymanie.

Tomasz Wybranowski