Dr Herbich: Polacy stali się nowoczesnym narodem bez własnego państwa

Polska filozofia narodowa

Punktem wyjścia rozmowy o książce „Nowoczesny duch bez nowoczesnego państwa” było pytanie, czy w ogóle ma sens mówienie o filozofii narodowej. Dr Tomasz Herbich przekonuje, że tak – pod warunkiem, że nie rozumiemy jej jedynie jako filozofii pisanej przez ludzi o określonym paszporcie, lecz jako odrębną tradycję myślenia wyrastającą z języka, historii i doświadczenia wspólnoty.

– To, czy mówimy o czymś takim jak narodowe tradycje filozoficzne, zależy od tego, jakie pojęcie filozofii prezentujemy. Filozofia od pewnego momentu, mniej więcej od przełomu XVI i XVII wieku, w coraz większym stopniu jest uprawiana w językach narodowych. A ponieważ pracuje na pojęciach, to pracuje też na pojęciach danego języka – mówi dr Tomasz Herbich.

Jak podkreśla, właśnie dlatego sensowne jest mówienie o Heglu jako filozofie niemieckim, Pascalu jako filozofie francuskim czy Cieszkowskim i Trentowskim jako filozofach polskich.

Czapski wraca do Warszawy. W Kordegardzie niezwykła wystawa rysunków i kolaży

W Kordegardzie można oglądać nową wystawę Józefa Czapskiego złożoną wyłącznie z rysunków pochodzących z ośmiu kolekcji. …

Nowoczesność bez państwa

Najważniejszy temat książki Herbicha dotyczy jednak nie samej definicji filozofii narodowej, lecz polskiego doświadczenia nowoczesności. Autor pokazuje, że Polacy w XIX wieku musieli mierzyć się z modernizacją prowadzoną przez państwa zaborcze – czyli przez tych, którzy odebrali im niepodległość.

Ta książka opowiada o czymś bardzo specyficznym dla polskiej kultury umysłowej, czyli o doświadczeniu nowoczesności w warunkach wspólnoty politycznej, która utraciła własne państwo. Ona opowiada o tym, w jaki sposób idee związane z nowoczesnością były doświadczane przez Polaków

– mówi dr Herbich.

I dodaje najkrótszą możliwą definicję tej sytuacji:

Jak do tego doszło, przynajmniej z punktu widzenia historii filozofii, że Polacy nowoczesnym narodem się stali, pomimo braku własnego państwa

– mówi.

Hegel a polskie dzieje

W tej opowieści kluczową rolę odgrywa Hegel. Nie dlatego, że polscy myśliciele po prostu go powtarzali, ale dlatego, że musieli się z nim zmierzyć. Problemem była przede wszystkim heglowska koncepcja narodów historycznych – czyli takich, które uczestniczą w dziejach, bo wytworzyły własne państwo.

– Koncepcja narodów historycznych Hegla głosi, że w historii uczestniczą te narody, które wytworzyły własne państwa. Ona w ogóle nie odpowiada na pytanie, co zrobić z narodem, który państwo miał i je utracił – mówi Herbich.

Dla Polaków po upadku powstania listopadowego nie był to spór akademicki, ale pytanie egzystencjalne: czy naród bez państwa nadal istnieje w dziejach, czy został już z historii wymazany.

Polacy po powstaniu listopadowym szukają racji dla własnego dalszego istnienia jako Polaków w dziejach

– podkreśla.

Wystawa „Tysiąclecie Chrztu Polski” w Galerii aTAK

Wystawa „Tysiąclecie Chrztu Polski” w Galerii aTAK pokazuje niepublikowane wcześniej zdjęcia z uroczystości na Jasnej Gó…

Mochnacki o narodzie

Bardzo ważnym bohaterem książki jest Maurycy Mochnacki. Choć nie zawsze bywa klasyfikowany jako filozof, dla Herbicha pozostaje jednym z najważniejszych twórców polskiej refleksji narodowej.

– Mochnacki jest ważny przede wszystkim dlatego, że wprowadza oryginalną, nieznaną wcześniej myśli europejskiej koncepcję narodu – mówi.

Na czym polega jej nowość? Naród nie jest tu definiowany tylko przez państwo czy pochodzenie, ale przez samoświadomość i kulturę.

Zaistnienie narodu w dziejach zależy od tego, że on uzyskuje samoświadomość poprzez to, że się sam uprzedmiotawia w kulturze narodowej

– tłumaczy Herbich.

To oznacza, że można istnieć historycznie nawet bez własnego państwa.

– Można istnieć w dziejach, możemy efektywnie wpływać na przebieg dziejów, nie mając własnego państwa – mówi.

Czyn i polityka

Herbich podkreśla też, że polska filozofia XIX wieku nie była oderwana od życia, lecz bardzo silnie związana z praktyką polityczną. Dotyczy to szczególnie Mochnackiego, który nie tylko myślał, ale też działał.

– Mochnacki wychodzi już z takim projektem myślenia, które jest służebne wobec praktyki politycznej. On stara się zrozumieć praktykę polityczną ówczesnej Europy i nawiązuje do filozofii po to, aby realizować cele praktyczne – mówi dr Herbich.

W tym sensie polska myśl narodowa nie była jedynie teorią tożsamości, ale próbą odpowiedzi na bardzo konkretne pytanie: jak nie przestać istnieć jako wspólnota.

Czym jest nowoczesność

Jednym z trudniejszych, ale centralnych pojęć książki jest sama nowoczesność. Herbich podkreśla, że nie chodzi tu wyłącznie o technikę czy postęp gospodarczy, ale o znacznie szerszy zespół zjawisk: racjonalizację życia społecznego, sekularyzację, projekty modernizacyjne i świadomość historycznego przełomu.

Pojęcie nowoczesności wiąże się z dwiema konsekwencjami. Pierwsza to oddzielenie czasów nowych od starych. Druga to wpisane w nowoczesność pojęcie projektu, czyli to, że zaczynamy organizować rzeczywistość wokół nas i nadawać jej pewien kształt

– mówi dr Herbich.

Jego zdaniem polskie doświadczenie pokazuje jednak, że nowoczesność nie musi przyjmować wyłącznie niemieckiego czy zachodnioeuropejskiego modelu.

– Te same procesy, którym poddawane jest polskie społeczeństwo w warunkach zaborów, prowadzą do kształtowania innych koncepcji nowoczesności – mówi.

„Polski my naród” – rozmowa z prof. Wojciechem Polakiem w dniu narodzin Armii Krajowej o Polsce i Polakach.

14 lutego, w dniu, w którym wspominamy zawsze narodziny Armii Krajowej – symbolu niezłomności, poświęcenia i gotowości d…

Chrześcijaństwo i naród

W rozmowie mocno wybrzmiewa także religijny wymiar tej tradycji. Herbich przyznaje, że większość omawianych przez niego autorów myślała o narodzie w kategoriach głęboko zakorzenionych w chrześcijaństwie.

Spora część tych koncepcji definiuje to, ze względu na co naród istnieje w dziejach, poprzez kategorię posłannictwa narodowego. I to posłannictwo bardzo silnie ma charakter religijny

– mówi.

To właśnie stąd bierze się polski mesjanizm, choć – jak zaznacza autor – nie każdy, kto mówi o narodowym posłannictwie, musi od razu być mesjanistą w ścisłym sensie.

Poeci i filozofia

Książka Herbicha nie kończy się na klasycznych „filozofach”. Ważne miejsce zajmują w niej także pisarze i poeci, którzy kształtowali polską kulturę umysłową. Jednym z nich jest Stanisław Brzozowski – myśliciel sekularny, który pod koniec życia zwraca się ku katolicyzmowi jako formie organizującej wspólnotę.

W tekstach Brzozowskiego od 1910 roku motywem nie jest tylko osobiste nawrócenie, ale próba rewaloryzacji katolicyzmu jako czegoś, co może być narzędziem budowy nowoczesnej Polski

– mówi Herbich.

Podobnie ważni są dla niego Mickiewicz, Krasiński i Słowacki. Ich twórczość nie była wyłącznie literaturą, ale również nośnikiem idei filozoficznych.

– Z punktu widzenia historii polskiego romantyzmu bardzo istotne jest to, aby zrozumieć, że w latach 40. XIX wieku filozofują nie tylko filozofowie, ale też poeci – podkreśla.

Polskość można utracić

Jedna z najmocniejszych tez rozmowy dotyczy samej trwałości tożsamości narodowej. Herbich wyraźnie odrzuca myślenie, że polskość jest czymś danym raz na zawsze.

– To nie jest tak, że istnieje jakaś trwała, niezmienna esencja narodowa. To można historycznie utracić. Można Polakiem być przestać – mówi.

To właśnie dlatego polska myśl XIX wieku jest tak dramatyczna i tak żywa. Rodzi się nie z komfortu stabilnego państwa, lecz z zagrożenia nieistnieniem. I właśnie dlatego – zdaniem Herbicha – warto do niej wracać także dziś.