Czapski wraca do Warszawy. W Kordegardzie niezwykła wystawa rysunków i kolaży

Rysunki Czapskiego i kolaże Kozery

Nowa wystawa w Kordegardzie nie jest kolejną klasyczną prezentacją prac Józefa Czapskiego. Tym razem kuratorka Katarzyna Haber postawiła na rysunki – i to wyłącznie rysunki – zestawione z kolażami Grzegorza Kozery. Z tego połączenia powstała opowieść nie tylko o samym artyście, ale też o jego dalszym oddziaływaniu na współczesnych twórców.

W takim nieoczywistym zestawieniu pokazujemy prace rysunkowe Józefa Czapskiego i kolaże, które stanowią rodzaj komentarza współczesnego artysty. Wydaje mi się, że one dość ciekawie dialogują z pracami Czapskiego

– mówi Katarzyna Haber.

To już trzecia wystawa poświęcona Czapskiemu organizowana przez nią w Kordegardzie. Wcześniej były to ekspozycje rysunków z kolekcji prywatnych i prac malarskich. Teraz akcent został położony na rysunek jako zapis spojrzenia, notatkę z podróży, gest i ślad zachwytu nad rzeczywistością.

Wystawa „Tysiąclecie Chrztu Polski” w Galerii aTAK

Wystawa „Tysiąclecie Chrztu Polski” w Galerii aTAK pokazuje niepublikowane wcześniej zdjęcia z uroczystości na Jasnej Gó…

Podróż, emigracja i Warszawa

Punktem wyjścia dla tej ekspozycji stała się podróż Czapskiego do Argentyny, Brazylii i Urugwaju. Po latach śladami malarza ruszył także Grzegorz Kozera, który w 2019 roku – dzięki stypendium Narodowego Centrum Kultury – pojechał do Ameryki Południowej, by odtworzyć miejsca, odczyty i tropy związane z Czapskim.

Inspiracją do wystawy była wyprawa Czapskiego do Argentyny, do Brazylii, do Urugwaju. I potem powtórzona wyprawa Grzegorza Kozery, który w 2019 roku pojechał śladami Czapskiego

– mówi Katarzyna Haber.

Tytuł ekspozycji odwołuje się do południka 21, ale – jak tłumaczy kuratorka – nie chodzi wyłącznie o geograficzną egzotykę. Równie ważna jest tu Warszawa. To właśnie tutaj, w Kordegardzie, dochodzi symbolicznie do spotkania obu artystów: Czapskiego, który tęsknił za stolicą i chciał do niej wrócić po wojnie, oraz Kozery, który mieszka i pracuje w Warszawie.

– Czapski miał taką myśl, że Warszawa to było jego najszczęśliwsze miejsce na ziemi. Chciał tutaj wrócić, chciał po wojnie zorganizować tu wystawę. Z drugiej strony jest Grzegorz Kozera, który mieszka w Warszawie, wykłada na Akademii Sztuk Pięknych. No i dochodzi tutaj do spotkania w Kordegardzie – mówi Katarzyna Haber.

Spotkanie dwóch artystów

Jednym z najciekawszych elementów wystawy jest właśnie napięcie między dwoma postawami artystycznymi. Haber podkreśla, że Czapski jest twórcą afirmującym rzeczywistość, zachwyconym każdym detalem świata, który udaje się zatrzymać w rysunku. Kozera z kolei wnosi do tej opowieści ironię, przekorę i współczesny gest dekonstrukcji.

„Cienie w jaskini” – współczesne Śródziemie w sercu Warszawy. Echa radiowej Tolkieniady

W świecie pełnym cyfrowych zgiełków i zalewu informacji łatwo zagubić się w iluzjach, które same kreują naszą rzeczywist…

Czapski właściwie tworząc rysunki od 14. roku życia cały czas afirmuje życie. On jest zachwycony każdym przejawem rzeczywistości, który tylko może zaobserwować i odnotować. Natomiast Grzegorz Kozera ma w sobie ducha buntownika. On jest takim artystą, który dekonstruuje, a nie konstruuje

– mówi kuratorka.

Jednocześnie ten współczesny komentarz nie jest polemiką, ale raczej wyrazem fascynacji. W kolażach Kozery widać szacunek, ciepło i ciągłe „mruganie okiem” do widza, ale bez naruszania powagi dialogu z Czapskim.

Ryby, koty i kwiaty Czapskiego

Ekspozycja pokazuje bardzo szeroki przekrój tematów obecnych w rysunkach Czapskiego. Są tu prace związane z podróżą do Ameryki Południowej, między innymi akwarele z rybami – niezwykłe, mało znane i pełne barw. Są portrety, sceny z wnętrz, notatki z codzienności, a także kwiaty i zwierzęta.

– To są fantastyczne prace, taki Czapski zupełnie nieznany, ponieważ to są akwarele pokazujące ryby – mówi Katarzyna Haber.

Szczególną uwagę przyciągają też niewielkie rysunki kotów. To prace zaskakująco lapidarne, a jednocześnie niezwykle precyzyjne w uchwyceniu ruchu.

– To, co jest niesamowite, to przede wszystkim takie lapidarne ujęcie kota i równocześnie uchwycenie ruchu. Wiemy, że zwierzęta bardzo trudno portretować, trudno tę pauzę uchwycić. A Czapskiemu się to fantastycznie udaje – podkreśla kuratorka.

Wystawa obejmuje także martwe natury z kwiatami – od oszczędnych pastelowych notatek po prace gęste, tuszowe, niemal malarskie. Katarzyna Haber przyznaje, że szczególnie fascynują ją właśnie kompozycje kwiatowe, zwłaszcza z anemonami, które wracają w twórczości Czapskiego wyjątkowo często.

Portrety bliskich i sceny z podróży

Osobną część ekspozycji tworzą portrety osób bliskich artyście. Wśród nich są członkowie rodziny, przyjaciele i postacie z emigracyjnego kręgu Czapskiego. Kuratorka zwraca uwagę, że wiele z tych prac nigdy wcześniej nie było katalogowanych ani pokazywanych publicznie, bo pochodzą z prywatnych kolekcji.

Joanna Ciechanowska o sztuce, Londynie i galerii POSK

Joanna Ciechanowska, artystka i dyrektor galerii POSK w Londynie, opowiada w Radiu Wnet o swojej twórczości, cyklu „Sied…

Jednym z najmocniejszych wizualnie motywów są też sceny z podróży – na przykład postacie siedzące w pociągu, kadrowane w sposób zaskakująco nowoczesny.

Czapski rzeczywiście ma dużo takich ujęć fotograficznych, takiego bardzo współczesnego kadrowania. Bardzo często tnie postaci w pół

– mówi Katarzyna Haber.

To właśnie w takich pracach widać, jak mocno Czapski wyprzedzał swoje czasy. Zwyczajna scena z wagonu czy poczekalni zmienia się u niego w obraz pełen napięcia, rytmu i koloru.

Niespodzianki z prywatnych kolekcji

Wśród eksponatów są też prawdziwe niespodzianki. Jedną z nich jest rysunek wykonany na odwrocie pocztówki z reprodukcją dzieła Raoula Dufy’ego. Takie odkrycia pokazują, jak różnorodnych materiałów używał Czapski i jak swobodnie traktował sam akt rysowania.

Widzimy, że Czapski używał bardzo różnych materiałów. W przypadku tej pracy dwóch mężczyzn stojących przy barze mamy rysunek wykonany flamastrem na odwrocie kartki

– mówi kuratorka.

To także jedna z największych wartości całej wystawy: możliwość zobaczenia prac, które do tej pory funkcjonowały poza publicznym obiegiem i nie były opracowane katalogowo.

Katalog i wydarzenia towarzyszące

Ekspozycji będzie towarzyszył obszerny katalog, który – jak zapowiada Katarzyna Haber – powinien ukazać się w połowie maja. Znajdą się w nim teksty m.in. Miry Marcinów, Andrzeja Franaszka, Bogusława Deptuły, Pawła Bina i samej kuratorki.

To będzie przede wszystkim katalog zawierający reprodukcje. Chyba najobszerniejszy katalog, jaki kiedykolwiek wydawnictwo NCK wydało

– mówi.

Zaplanowano także wydarzenia towarzyszące: prelekcje Janusza Nowaka o odczytywaniu rękopisów i rysunków Czapskiego, warsztaty kolażu prowadzone przez Grzegorza Kozerę, spotkanie z Mirą Marcinów oraz panel z udziałem Andrzeja Franaszka, który pracuje nad biografią Józefa Czapskiego.

Wystawę w Kordegardzie można oglądać do 14 czerwca.