Wkoło Gazonu: Historia polskich dworów i ich znaczenie w kulturze – rozmowa z dr Marcinem Chorązkim

W tej rozmowie odkrywamy z historykiem dr Marcinem Chorązkim, pracownikiem Fundacji im. Zofii i Jana Włodków w Krakowie, czym naprawdę był polski dwór.  Jak mówi gość audycji, dwór był „miejscem, w którym znajdowała się siedziba najbogatszego mieszkańca wsi przedrozbiorowej”, ale zaraz dodaje, że nie chodziło wyłącznie o zamożność. To tam „pulsowało życie kulturalne, które promieniowało na okoliczną ludność”.

Dwory funkcjonowały jako centra nowoczesności, gdzie mieszkańcy mogli poznać „naj­nowsze formy gospodarzenia, najnowsze maszyny”. Co więcej, w wielu miejscach „młodzież wiejska mogła przychodzić do bibliotek dworskich”, a w czasie II wojny światowej dwory „organizowały tajne komplety” dla dzieci wiejskich.

Doktor Chorązki przypomina, że ziemianie byli depozytariuszami wartości streszczonych w haśle „Bóg, honor, ojczyzna”. Młodzież wychowywano w duchu służby wspólnocie i gotowości do ofiary. Nic dziwnego, że „wszystkie powstania narodowe czerpały swoich ludzi właśnie z dworu”.

W audycji dowiadujemy się też o dramatycznym przełomie XX wieku. Już w II RP ziemiaństwo „traciło swoje wpływy polityczne i ekonomiczne”, a wojna przyniosła kolejne tragedie: egzekucje, deportacje, utratę majątków. Po 1944 roku nowa władza przeprowadziła „planowaną akcję likwidacji prywatnej wielkiej własności ziemskiej”, której celem była „eliminacja elit przedwojennych”. Reforma rolna doprowadziła do „wyrugowania dworu z krajobrazu społecznego”, a mieszkańcy wsi „stracili punkt odniesienia, który funkcjonował dotychczas w trójkącie: dwór, plebania, szkoła”.

Choć po wojnie wiele dworów przetrwało tylko jako szkoły, sierocińce czy PGR-y, ich historia trwa. Dziś znajdują się osoby, które przywracają tym miejscom dawny blask, czy to spadkobiercy, czy osoby prywatne. Dr Marcin Chorązki angażuje się w edukację i konkursy historyczne, aby „odkrywać lokalną historię i bohaterów, którzy mieli znaczenie na kartach historii Polski”. Podkreśla, że warto „przywracać pamięć o miejscach, w których tętniła polska kultura narodowa”, bo dwory to nie ruina ani mit, lecz część naszej wspólnej tożsamości.

Posłuchaj wcześniejszej audycji:

Wkoło Gazonu: Zamek Broniszów i jedna z najpiękniejszych sal renesansowych w Polsce