Prof. Maria Jolanta Olszewska: „Pana Tadeusza” nie da się wyrzucić bez strat dla polskiej tożsamości

Minister Edukacji Barbara Nowacka, składając 11 marca 2026 roku podpis pod rozporządzeniem dotyczącym podstawy programowej, zdecydowała o usunięciu „Pana Tadeusza” z kanonu lektur obowiązkowych w polskiej szkole. Pozostawiając jedynie obowiązkowym fragment epopei, a dokładniej Inowkację. Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej będzie wdrażana sukcesywnie, tj. począwszy od 1 września 2026 r.

Czy ograniczenie „Pana Tadeusza” w podstawie programowej to jedynie zmiana techniczna, czy decyzja o znacznie poważniejszych skutkach? W rozmowie na antenie Radia Wnet prof. Maria Jolanta Olszewska nie ma wątpliwości, że spór o obecność epopei Mickiewicza w szkole dotyczy nie tylko jednej lektury, ale całego modelu wychowania, edukacji i budowania narodowej tożsamości.

Literaturoznawczyni podkreśla, że skutki takich decyzji nie kończą się na jednym roczniku uczniów. Jej zdaniem zmiany w edukacji zawsze pracują długofalowo i wpływają na kolejne pokolenia. „Bardzo łatwo jest coś zniszczyć, a potem jest bardzo trudno coś odbudować” – mówi profesor. Przywołuje przy tym opowiadanie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego „Dżuma w Neapolu” jako parabolę pokazującą, jak świadome decyzje władzy mogą deformować „świadomość, uczuciowość, duchowość kolejnych pokoleń”.

Rozmówczyni zaznacza, że problem jest szerszy niż sam Mickiewicz. Chodzi o miejsce klasyki w edukacji i o to, czy szkoła jeszcze wprowadza młodych ludzi w wielkie teksty kultury. Jak przypomina, klasyka nie jest ozdobnikiem ani szkolnym balastem, lecz fundamentem wspólnego języka kulturowego. „Klasycy służą nam zrozumieniu, kim jesteśmy i dokąd dotarliśmy” – cytuje Itala Calvina, dodając po chwili jego jeszcze mocniejsze zdanie: „Lepiej jest czytać klasyków niż ich nie czytać”.

W tym sensie „Pan Tadeusz” jawi się w rozmowie jako dzieło centralne – tekst, przez który Polacy uczą się nie tylko języka i tradycji, ale też sposobu myślenia o wspólnocie. Prof. Olszewska zwraca uwagę, że epopeja Mickiewicza buduje wrażliwość na piękno słowa, uczy szacunku dla drugiego człowieka, pokazuje znaczenie tradycji i odpowiedzialności. „To jest budowanie patriotyzmu wspólnotowego” – podkreśla. I dodaje, że w tym utworze obecne są również istotne pytania o demokratycznego ducha Polski, odpowiedzialność za słabszych oraz doświadczenie utraty ojczyzny.

Pani Profesor przekonuje też, że usunięcie pełniejszej obecności „Pana Tadeusza” w szkole osłabia możliwość rozumienia innych dzieł polskiej literatury. Bez Mickiewicza trudniej odczytać Orzeszkową, Sienkiewicza, Gombrowicza, Konwickiego i wiele późniejszych tekstów, które z epopeją prowadzą dialog. „Łatwo wyrzucić ‘Pana Tadeusza’, ale potem konia z rzędem temu, kto zrozumie Gombrowicza” – mówi.

Ważny fragment rozmowy dotyczy także samego sposobu uczenia. Prof. Olszewska nie odrzuca pracy na fragmentach, ale podkreśla, że nie wolno sprowadzać całego dzieła jedynie do inwokacji. Jej własne szkolne wspomnienia pokazują inny model: stopniowe wprowadzanie w świat utworu, naukę fragmentów na pamięć, słuchanie recytacji, wspólne przeżywanie tekstu. „Pan Tadeusz z nami żył i był dla nas tekstem niezwykle ważnym” – wspomina.

Rozmowa prowadzi ostatecznie do pytania o polskość i patriotyzm. Prof. Olszewska zestawia Mickiewicza z Wyspiańskim i przypomina, że wielka literatura uczy, czym jest ojczyzna i dlaczego nie można jej redukować do pustego hasła. „To trzeba zrozumieć. To trzeba, jakby powiedział Wyspiański, przeboleć, przecierpieć i poznać wartość właśnie tego pojęcia patriotyzmu” – zaznacza. I dodaje, że wszystko to zawiera się również w „Panu Tadeuszu”, który pozostaje nie tylko utworem literackim, ale także opowieścią o wspólnocie, pamięci i odpowiedzialności.

Posłuchaj także:

„To repertuar bardzo trudny i emocjonalnie pochłaniający” – Basia Pospieszalska o pieśniach pasyjnych