Ocaleni przez słowo. BAiKA i prawda, której boimy się słuchać – recenzja Tomasza Wybranowskiego

Są w polskiej muzyce takie spotkania, o których mówi się: to musiało się wydarzyć. Tak było, kiedy Piotr Banach – człowiek instytucja, twórca legendarnego Hey i spiritus movens Indios Bravos – spotkał 10 lat temu Kafi Figaj, artystkę o niepokornym sercu i głosie, który nie prosi o uwagę, lecz ją z miejsca zdobywa, niczym hetman polny i marszałek w jednym.

Ich wspólne dzieło, duet BAiKA, już od ponad dekady kroczy własną ścieżką. A najnowszy album „Czas końca złudzeń” jest najpełniejszym, najdojrzalszym manifestem artystycznym Piotra Banacha. O takich albumach, książkach, symfoniach i płótnach mówi się i pisze: opus magnum.
Między przepraszam a dziękuję – BAiKA w rytmie końca złudzeń.

Tomasz Wybranowski

Tutaj do wysłuchania rozmowa z Kafi Figaj i Piotrem Banachem:

Już sam tytuł płyty intryguje. To nie jest tylko zbiór przypadkowych piosenek. To opowieść, rozpisana jak poemat, w którym każde słowo ma swój rytm, a każda nuta – sens. Piotr i Kaffi złożyli tu coś, co można by nazwać muzycznym traktatem o dojrzewaniu, o zrzucaniu masek i ostatecznym zrozumieniu, że złudzenia – choć piękne, to jednak bywają więzieniem.

Teraz oficjalnie …

Album „Czas końca złudzeń” BAiKI to płyta, która zaskakuje dojrzałością i głębią emocji, mimo że to dopiero trzeci album duetu. Wydany 10 listopada 2025 roku (a prapremierowo u nas, w Radiu Wnet!), zawiera 11 utworów, które, jak wskazuje sam tytuł, są pełne refleksji na temat złudzeń, pożegnań z nimi, a także tego, jak łatwo w nich tkwić.

Pierwsze wrażenie, jakie wynosi się z tej płyty, to balans pomiędzy melancholijną nostalgią a rytmiczną energią, którą znamy z wcześniejszych nagrań BAiKI, ale także nowym podejściem do brzmienia. Na tym albumie jest królowa dojrzałość, ale także dama dworu – świeża, słoneczna energia, dzięki której całość nie jest ciężka w odbiorze, a wręcz lekka, choć nie pozbawiona powagi.

Barok i pozytywizm w jednym akordzie

Twierdzą stanowczo, że ta płyta ma w sobie barokową kunsztowność i pozytywistyczny porządek. To rzadkie połączenie. Z jednej strony bowiem bogactwo metafor, dźwięków, aranżacji; z drugiej zaś dyscyplina i logiczna narracja. Każdy utwór jest tu jak rozdział książki, a całość przypomina powieść o człowieku, który przestaje się oszukiwać.

Tutaj do wysłuchania rozmowa z Piotrem Banachem:

Na start „Czasu końca złudzeń” – trylogia współczesnego człowieka

Trzy utwory z płyty BAiKI – „Osobista kultura”, „Pytanie?” i „Kamaryle” – układają się w muzyczno-poetycką opowieść o kondycji współczesnego człowieka. To trylogia emocji i świadomości: od intymnego rozczarowania sobą, przez niepewność uczuć, aż po społeczne zmęczenie światem.

Osobista kultura

W tym tekście BAiKA z chirurgiczną precyzją pokazuje człowieka zagubionego w formach grzeczności i rytuałach codzienności. Powtarzane „przepraszasz” i „dziękujesz” demaskują bohatera, który mówi poprawnie, lecz zbywa tę drugą osobę i czasami nie czuje naprawdę. Kultura staje się tu maską, za którą kryje się emocjonalna pustka. I ten mistrzowski riff Piotra!

Podmiotem lirycznym tego tekstu jest postać z pozoru zwyczajna, ktoś, kto żyje zgodnie z przyjętymi normami „dobrego wychowania”. Jednak to właśnie jego język ujawnia dramat: powtarzane, automatyczne „tak, przepraszasz”, „owszem, dziękujesz” pokazują człowieka zagubionego między autentycznością a społecznym oczekiwaniem. Znudzenie, kiełkująca złość a może prośba o atencję i uwagę?

To figura nowoczesnego Everymana, który – niczym wzięty z moralitetów – tak bardzo stara się być poprawny, że gubi siebie. Jednocześnie, jeśli założę, że Kafi jest głosem kobiety, która śpiewa tekst z dopiskami mężczyzny, to powstaje intrygujący dialog płci. Jej wokal wnosi ciepło, empatię i lekkie współczucie wobec „tego, który przeprasza”, bo Papkinowi z „Zemsty” Fredry też współczujemy.

Piosenka nie jest oskarżeniem! To cicha diagnoza emocjonalnej alienacji. Kobieta patrzy na mężczyznę z dystansem, ale i z bólem: „ładny ten twój las, ale ściąć go czas” To metafora końca pozorów, konieczności przebudzenia. Wokal Kafi wnosi empatię i kobiecy dystans – to spojrzenie na mężczyznę, który grzecznie przeprasza, ale nie rozumie, dlaczego traci.

Pytanie?

Tu przy głosie znowu kobieta – czarująca, pisząca, czująca, wątpiąca. Powtarzane „piszę, piszę…” to modlitwa o sens i miłość. To dialog bez odpowiedzi, w którym każde pytanie jest gestem ocalenia.

BAiKA z niezwykłą delikatnością rysuje portret kobiety autentycznej, rozdartej między oddaniem a samoobroną.

To wiersz–dialog, w którym echo drugiego głosu nigdy nie wybrzmiewa. Zostaje tylko pytanie: „Dobrze robię, czy nie dobrze?” – zaś samej odpowiedzi nie ma. BAiKA pokazuje, że w epoce chaosu emocjonalnego samo pytanie bywa ważniejsze niż pewność. Ale przewrotność losu i czasów sprawia, że z tą piosenką utożsamia się wielu facetów +40 i +50…

Kamaryle

Z intymności przechodzimy w sferę publiczną. Podmiot liryczny to rozczarowany idealista, który obserwuje świat „kamaryli” i hipokryzji. Pada pytanie: „Dlaczego im kibicujemy?” – i pozostaje cisza.

To muzyczny felieton o społecznym konformizmie, z nutą goryczy i świadomości, że prawda dawno przestała być modna. To tekst o tym, że nawet kiedy „mówimy – król jest nagi”, to publicznie wciąż go oklaskujemy. Podmiot liryczny tutaj to rozczarowany idealista, który jednak nie traci resztek nadziei.

Ów podmiot wciąż pyta, choć wie, że odpowiedź jest gorzka. W tym sensie „Kamaryle” są swoistym hymnem sceptyka, który nie przestaje marzyć o prawdzie. BAiKA znów udowadnia, że w piosence można zmieścić więcej sensu niż w niejednym traktacie filozoficznym.

Trzy teksty z trzech piosenek otwierających album „Czas końca złuden” – „Osobista kultura”, „Pytanie?”, „Kamaryle” – tworzą swoistą trylogię współczesnego człowieka: najpierw – uwięzionego w pozorach, potem – zagubionego w uczuciach i na końcu – zmęczonego światem i hipokryzją, której odoru nikt nie chce zauważać. ” Jest lustrzanym (nie odbiciem) a zapisem naszego czasu pełnego pozorów, pytań i cichego sprzeciwu.

BAiKA nie moralizuje. Diagnozuje. I robi to z poetycką precyzją, która przypomina najlepsze tradycje polskiej piosenki literackiej
Słuchając „Czasu końca złudzeń”, ma się wrażenie, że Banach i Kaffi – niczym dwoje poetów – ułożyli piosenki tak, by można je było czytać jak wersy jednego, długiego wiersza.

Nieprzypadkowo zresztą sami mówią o chęci, by tytuły tworzyły jedno zdanie. To gest literacki, symboliczny – i w pełni zamierzony.
A ja (chyba) wyczułem ich intencje, bowiem napisałem taki oto wiersz, który zawiera wszystkie 11 piosenek z albumu:

Osobista kultura każe pytać —
kim są te kamaryle,
co przemykają przed oczami
jak cienie w teatrze snu.

Przecież mogło być gorzej —
Kopciuszek mógł powiedzieć „pa pa” Katarzynie,
tej, co z amatorki stała się burzą
sceniczną z błyskającą duszą.

Ale na drugi raz pamiętaj,
noski też są ważne —
bo w nich drzemie miłość,
albo smutek,
gdy siedzisz sam
pod niebem Arktyki.

„Katarzyna” – pieśń o pokusie i naturze ludzkiej

Gdy w radiu Wnet zabrzmiała po raz pierwszy „Katarzyna”, publiczność usłyszała nie tylko piosenkę. To była przypowieść o człowieku.
W prostych, melodyjnych frazach Kafi przemyca refleksję o słabości, o chwilach, gdy człowiek daje się porwać chwilowemu błyskowi, uniesieniu nie widząc, że po drugiej stronie czai się pustka i blichtr.

Piotr Banach dopisał do tego muzykę, która pulsuje, trochę jak serce po nieprzespanej nocy z atrakcjami, trochę jak stary patefon, w którym igła zbliża się do końca płyty. A ten „trzask starego winyla”, to nie tylko efekt. To symbol pieśni starej jak świat, a wciąż boleśnie aktualnej, że gonimy ku przepaści ulegając ułudom niewartym jednego spojrzenia.

BAiKA na Pol’and’Rock Festival w 2019 r. /Fot. Ralf Lotys, Wikimedia Commons